(Басы 40-ншы номерде). 

Бу макаламды тамамлай келип, алдынгысы «Кызыл байрак» газетамыз Уллы Аталык согысы йылларында калай аьлде куллык эткени акында хабарламага суьемен. Муннан 95 йыл артта ВКП(б) Караногай район комитетининъ карары ман беркитилген эм 1931-нши йылдынъ 10-ншы ноябринде дуныя ярыгына шыгып баслаган баспа органымыз оьз заманында халк коьлеми арасына социализм идеяларын таралтув, наданлыкты тайдырув, авыл ерлеринде янъы яшавды курувга оьз уьлисин косып келген. Ногай тилинде газетады уйгынлавдынъ басында ким турганы акында аьли уьшин тувра билмеймиз, ама меним ойыма коьре, сол ой Караногай РК-нинъ 1-нши секретари Аджигайтар Кадыловтыкы болгандыр деп эске келеди. Бу оьз заманынынъ темирдей берк аьдемлерининъ бириси акында тарихтен бизге коьп зат белгили тувыл, ама халк арасында онынъ акында ийги эскеруьвлер сакланганлар. Ол районымыздынъ курылув йылларында сонынъ биринши етекшиси болып ислеген. Онынъ эм сол шактагы биринши коммунистлердинъ бактыларына оьз заманынынъ бек авыр сынавлары туьскен. Солардынъ ишинде – Уллы Аталык согысынынъ йыллары. 1941-нши йылдынъ 22-нши июнинде немец-фашист аьскерлери Элимизге шапкынлык этедилер. Совет халкынынъ тынышлы куллыгы токталады, доьрт йыл узагына созылган согыс басланады. Элимизге герман фашистлери баскыншылык эткен биринши куьнлерден алып, газета явды бузгышлавга эм енъуьвге ол замандагы оькиметимиздинъ «Баьри зат та фронт уьшин, баьри зат та енъуьв уьшин» деген шакырувы астында куллык эткен. Сол 1941-нши йылдынъ язында газетамыздынъ биринши редакторы АбдулМежит Аджибаевке партия райкомы колхозлардынъ малларын эм авыл хозяйство техникасын Дагестаннынъ эм Азербайджаннынъ куьнтуварындагы районларына коьшируьв ислеринде катнаспага тапшырадылар. Сол авыр 1941-нши эм 1942- нши йыллар ишинде Абдул-Межит Аджибаев пен онынъ йолдаслары тек Караногай районы еринде тувыл, солай ок Ставрополь крайынынъ конъысы районларында да (ол заман бизим районымыз крайдынъ эсабында болган) эвакуацияга аьзирлик ислерди юриткенлер. Олардынъ аьрекети мен сол заман ишинде мынълаган койлар, тувар мал эм атлар, колхозлар техникасы кавыфсыз ерлерге йиберилгенлер. Бираз кесек мал район кубыласындагы бийик кум буйратлары ишине де ясырылган. Сол куллыклардынъ акында ол замандагы «Кызыл байрак» газетасы да оьз бетлеринде хабарлап турган. 1942-нши йылдынъ июль айында А-М. Аджибаевти фронтка шакыртып повестка бередилер. Ол давга кеткенше Кызыл Аьскердинъ киши командирлерин аьзирлев курсларын кутарганы акында эситкенмен. Кардаш-тувганлары, уьйдеги хатыны оннан энъ ызгы хатты 1944-нши йылдынъ апрель айында алганлар. Онынъ увылы Шора Аджибаевтинъ эскеруьвлерине коьре, атасы, Кызыл Аьскер лейтенанты, политрук Абдул-Межит Аджибаев немецфашист баскыншылары ман согыста 1944- нши йылдынъ 19-ншы июлинде (оьзининъ тувган куьнинде, 38 ясында) гитлершилер мен согыста йигитлерше ян берген. 2006- ншы йылда онынъ тувганлы 100 йыллыгына газетадынъ редакциясынынъ тамында бу баьтир аьскерши-редактордынъ сыйына эстеликли плита ашылды. Согыс бизим Ногай шоьллигимизди де айланып оьтпеди. Ол аьр бир авылга, аьр бир уьйге кирди. Сол кыйынлы заманларда элимиздинъ етекшиси Иосиф Сталин халкты бирлеспеге шакырган. Бу шакырувды Караногай яшавшылары, «Кызыл байрак» газетасынынъ коллективи хош коьрип алды. Давдынъ баслапкы куьнлериннен алып газета аьдемлерди душпан тез бузгышланаягына сендиретаган идеялыкпропагандист штабына айланады. Баспа органы яшавшыларды бирлеспеге эм кайратлы ис пен явга тийисли явап бермеге, бизим ортак Енъуьвимизге оьз уьлислерин коспага шакырган. Ол замандагы журналистлеримиз Менласан Телемишев, Омар Батыров, Зейид Кайбалиев, редакторларымыз Кожахмет Муллаев, Джанибек Курмиев эм баскалар гражданларды фронтка шакырув, заманы ман авыл хозяйстволык ислерди юритуьв, малды, муьлкти, техникады эвакуация этуьв, каранъа туьнлерде кырда от ягувды койдырув эм сондай баска район еринде юритилетаган шаралар акында язып турганлар. Авыр эм каты кавга заманынынъ кыйынлыкларына карамастан, газета куллыкшылары Сулу-Шобытлы татавылдынъ курылысы, колхоз кырларындагы аслык йыюв, колхозшыларды Гудермес каладынъ янындагы согыс-коршаланув, Астрахань – Кизляр темир йол кесегининъ курылыслары, фронттагы аьскершилерге йылы кийимлер тигуьв, танклар, самолетлар курылысы уьшин акша карыжларын йыюв, патшалыкка яшавшылардынъ эт, суьт, юмыртка беруьви акында коьнъилленип язганлар. Бу аваралы навасыз куьнлерде олар халк ишиндеги баьри оьзгерислер арасында, душпан ман согыстынъ алдышы идеологиялык сызыгында болганлар. Москва туьбинде 1941-нши йылдынъ декабрь айында совет аьскерлери явды каты бузгышлаганы акында «Кызыл байрак» газетасы оьзининъ янъыйыллык номеринде билдиргени акында эсли авылдасларымыздынъ бириси айтканы эсимде калган. Энъ де маьнелиси сол, газетадынъ бир номери де бир сылтав ман да шыкпай кери калмаган. Куллыкшылар кезекли газета номерин кол ман йыйнап эм баспалап туьн ортасына дейим ислегенлер, тек янъы газета номери оьз окувшыларына еткерилип турган. Дурысын айтканда, газетадынъ сонъгы куллыкшыларына да тап соьйтип, 2000-ншы йылга дейим, баспа изданиеси компьютер аркасы ман аьзир этилинип басланганша ислемеге туьскен. Тек бир кере, районымызды 1942-нши йылдынъ август айыннан декабрь айына дейим алдыдагы герман аьскерлери бийлеген заманда, газета да кесек заманга шыгувын токтаткан… Редакция ман типографиядынъ коьплеген редакторлары эм журналистлери Тувган Элдинъ шакырувы эм оьз ыхтыярылары ман согыска кеткенлер. Авыр дав йылларында оларга оьзлерининъ журналист каьлемлерин туьбеклерге авыстырмага туьскен. Кызыл Аьскердинъ яс лейтенантларынынъ бириси Абдуладий Алимов, Сырт Кавказ уьшин согысларда (Ачикулак авылы туьбинде атлы дивизия сырасында) авыр яраланган эм ден савлыгы бойынша уьйине кайтарылган. Сол заман кесегинде ол шоьл газетасын басшылаган. Тек согыс кырларында алган ярасы ога редакцияда узак заманга ислемеге амал бермеген эм ол 1946-ншы йылда яслай дуныядан тайган. Газетадынъ келеектеги редакторларынынъ бириси, Уллы Аталык согысынынъ белсен катнасувшысы, лейтенант Абдулла Джамалович Юсупов немец-фашистлерден 1941-нши йылдынъ куьз эм кыс айларында Москвады коршалав урысларында катнаскан. (Быйыл Москвады баьтирлерше коршалав согысына 85 йыл толады). Баска бир газетадынъ келеектеги редакторы, лейтенант Муса Отаров душпан ман Пулков бийиклигинде согыскан, баьтир-кала Ленинградты явдан коршалап. Сонъында, 1980-нши йылларда ол газетада куллык эткен аьсеринде «Биз Ленинградты коршалаганмыз» деп атап оьз эскеруьвлерин баспалаган. Енъил болмаган сынавларды 1942-43- нши йылларда тувган Сырт Кавказ уьшин согыскан редакторларымыз Осман Мурзалиев, Куруптурсын Кокоев, Бадий Аджигельдиев те йигитлерше басыннан оьткергенлер. 

Кан тоьгисли согыслар совет ерининъ аьр бир метри уьшин бардырылган, душпанлар Грозный ман Бакудынъ нефть байлыкларына ымтылган эдилер. Болса да совет аьскерлери явды токтаткан эм кери кайтарган. Согыс романтикасына эм явдынъ объектлерине авадан урувларга толы болып оьткен айтувлы 5-нши гвардия Ава армиясынынъ сырасында стрелок-радист болып катнаскан, сонъында газетадынъ партия боьлигининъ заведующийи болып ислеген Исхак Нукаевтинъ аьскер бактысы кызыклы. Ол ава эскадрилья сырасында душпаннынъ эрек тылдагы объектлерине туьнлерде шапкынлык этуьвде коьп кере ортакшылык эткен. Бу сыйлы эм данъклы аьдемнинъ уьйинде ол согыс йылларында юриткен фронт дневниги, бирге согыскан йолдаслары ман туьскен суьвретлери аявланып сакланадылар. Аталык согыстынъ туьрли фронтларында сонъында редакторлар орынбасарлары, боьлик заведующийлери, яваплы секретарьлери болып Саллыбай Ярикбаев, Нурманбет Батыров, Джабраил Мунгишиев (ога фронттынъ сансыз коьп йолларынынъ бирисинде бир кере белгили согыс корреспонденти, поэт Константин Симонов пан бир автомашина ишинде йолыгыспага туьскен), Дормаз Абубекеров, типография куллыкшысы Темирболат Юнусов эм баскалар шынты эрлик коьрсеткенлер эм коьплеген согыс савгаларын алганлар. Олардынъ коьбисине тувган совет ерлерин, сонъында Европа эллерин фашистлерден босатпага, Берлинге эм Прагага дейим етпеге эм тувган якларына Енъуьв мен кайтпага бактысы буйырган.

 Бу макаламда бир-эки авыз соьзди газетамыздынъ Уллы Аталык согыс йылларындагы редакторларынынъ бириси Кожахмет Муллаев акында айткым келеди. Кожахмет Эстувган увылы районымызга 1942-нши йылда немец-фашист баскыншыларынынъ алдыдагы разведка куьби келгенде, Махач Дахадаев атындагы партизан отрядынынъ разведчиги болган. Ога партизан йолдаслары ман бирге бизим эм конъысы Ставрополь крайынынъ душпан кирген районларына барып билдируьвлер йыймага туьскен. Кожахмет Муллаевтинъ да яшавы романтикага эм коьп яркын тарих оьзгерислерге толы эм кызыклы болып оьткен. Ол 1921-нши йылда яп-яс болып, атасы, ол замандагы Караногай волость коммунистлер партия организациясынынъ 1-нши секретари Эстувган Муллаев пен бирге Кизляр калады аклардынъ отрядларыннан баьтирлерше коршалавда катнаскан. Сол йыл куьзде, ноябрь айында, Кожахмет Кызыл Аьскердинъ (Кизляр калага Астраханьнен коьмекке келген) айырым атлы полкынынъ сырасында тувган Караногай шоьллерине келген эм соны ак эм ясыл бандитлерден (зуьленлерден) босатувда йигитлерше катнаскан. Сол заман биз бетлерде тонавшылык пан ебирлик суьрген атаманлар Овчинников пан Конарьдинъ бандалары йок этилинген. Совет власти Кизлярдан алып Ачикулакка дейим тагы да кайтадан аягына тургызылган… Уллы Аталык согысында катнаскан, сонъында газетада куллык эткен баьри де редакторлар эм журналистлер орденлер эм медальлер мен, Оьр Бас Командующий Иосиф Сталин атыннан Разылык хатлар ман савгаланганлар. Олардынъ атлары тувган газетамыздынъ, элимиздинъ тарихине алтын элиплер мен язылган. 

М-А.Ханов. Суьвретлерде: газетадынъ биринши редакторы Абдул-Межит Аджибаев; оннан сонъгы йылларда редакторлар: Абдулла Юсупов, Кожахмет Муллаев.