8-нши сентябрь куьнин Россия Президенти Владимир Путин неге Россия халкларынынъ тиллерининъ куьни деп айырган экен? Сол куьн, неге десе дагестан эм сав коьпмиллетли совет адабиятынынъ айтылган классиги, Социалист Истинъ Баьтири, СССР эм Ленин патшалык баргыларынынъ лауреаты, коьп орденлер мен медальлердинъ, солай ок кардаш шет эллердинъ савгаларынынъ иеси Расул Гамзатов тувган. Тап сол куьн эндигиси 40 йылдан бери Дагестанда, Махачкалада Р.Гамзатовтынъ Уллы Аталык согысынынъ кырларыннан кайтпаган аьскершилерге багысланган данъклы «Турналар» йырынынъ эстелигине «Ак турналар» халклар ара фестивали оьткериледи. «Атаклы «Турналардынъ» авторы баьри оьз асарларын язган авар эм сонынъ аркасы ман онынъ шыгармалары сав дуныяга белгили болган орыс тилин оьзининъ тувган тили деп санаган», – деп белгилеген Расулдынъ яратувшылыгы акында Путин.
Аьлиги заманда Россия халклары 270 тиллерде эм диалектлерде соьйлейдилер. Патшалык байрамы баьри Россия халкларынынъ тиллерин эм маданият асабалыгын саклав эм колтыклав, миллетлер ара бирликти беркитуьв ниет пен токтастырылган.
Ызгы йылларда, дурысында совет заманларыннан алып, элимиздинъ бир неше халкларынынъ тиллери, солардынъ ишинде бизим халкымыздынъ да тувган тили йойылув аьллерине етистилер. Бу зат туьрли яшав аьллериннен тура туьзилди. Болса да, аьлимлердинъ, белгили экспертлердинъ ойларына коьре, тувган тиллердинъ йойылып барувларынынъ бас маьселелери деп глобализация, авыл ериннен яшавшылардынъ уьйкен калаларга коьшип кетуьвлери, илми-техникалык оьрленуьв себеплери «куьнали».
Бизим заманларда коьп яс аьдемлер куллыксызлыктан, туьрли яшав аьллериннен тура (авыл ерлеринде производстволык объектлери, социаллык шартлары: йоллардынъ, балалар бавларынынъ, поликлиникалардынъ, больницалардынъ эм с.б. затлардынъ йоклыгыннан) уьйкен калаларга коьшпеге амалсыз боладылар. Аьли де патша заманларында язувшы Антон Чехов, совет йылларында Леонид Леонов, Виктор Астафьев, Валентин Распутин, Чингиз Айтматов, Василий Шукшин эм баска авторлар оьзлерининъ китаплеринде аьдемнинъ эм тоьгерек яктынъ аьллесуьви, бурынгыдан бери тувган табиаттынъ, тувган тиллердинъ, халк аьдетлерининъ бесиги болып саналган авыллардынъ тасланувы акында маьселелерди коьтергенлер. Онынъ тамыры, тувган тилининъ аьлемет диалекти, ярасык халк йырлары, эртегилери эм такпаклары сакланган ата юртыннан аьдемге айырылмага туьссе, онынъ балалары бир туьрли ят аьллерде оьседилер эм оьрленедилер эм аста-акырын тувган тиллерин, оьз бай миллет маданиятын йоядылар. Олардынъ да балалары оьз кезуьви мен тувган тилинде эндигиси бир соьз де айтып билмейдилер. Соьйтип тек тиллер тувыл, сондай аьллерде бизде аьдемнинъ оьз маьнеси, ол бу дуныяга не уьшин келгени де йойылады.

Сонынъ уьшин Россия халкларынынъ тиллерининъ байрамынынъ токтастырылувы тувган миллет тиллерди саклавга эм уьйренуьвге, бир маьлиетсиз мутылган халк авызлама оьнерин, тувган ердинъ йылувлыгын, акыйкат (ялган тувыл) патриотизм сезимин бизим юреклеримизге кайтарувга оьз себебин этер деп сенемен. Ама соны ман бирге коьп куллык юритпеге туьсеек, тек бетти ювув уьшин Россия халкларынынъ тиллерининъ куьнин белгилеп, экинши куьн сонынъ акында эндиги йыл 8-нши сентябрьге дейим мутпага керек тувыл. Бизде, оькинишке, коьп зат тап соьйтип те этилинеди. Бирер специалистлер бизим сыйлы Президентимиз В.Путин яде Оькимет етекшиси М.Мишустин яде республикамыздынъ Аькимбасы бу куллыкты куьн сайын да юритпеге керек, эндиги йыл 8-нши сентябрьди биз айырым бир ийги сырагылар ман йолыкпага борышлымыз деп кайзаман айтар экен, айтпаса олтыра берейик деген схема ман ислейдилер. Эм, элбетте, баска туьрли илмилерди уьйренуьв ниет пен тувган тиллердинъ саьатлерин азайтып олтырмай, сога да бизим мектеблердинъ эм йогары окув ошакларынынъ окув программаларында тийисли орын табув керек болады.
Тувган тилге суьйимликтинъ энъ ийги мысалы деп бизим уллы замандасымыз, ятлавлары тувган авар, орыс эм элимиздинъ баьри халкларынынъ, ювыктагы эм алыстагы шет эллердинъ тиллеринде баспаланган Расул Гамзатовтынъ оьзининъ яшавы эм яратувшылыгы болмага тийисли. Онынъ оьнер асабалыгы бизди танъ, саваплы, татым, йигерли, тувган ягымызды, ана тилимизди эм оьзимиздинъ баьрине де ортак бир уллы куватлы Тувган Элимизди суьйип билмеге уьйретеди.
М-А.Ханов.