Солтан Аджиманбетовтынъ тарихи – йигитлик, илми эм оьз тайпа-тамырына алаллык

Мектебте аьр класста бирге окыган йолдасларыннан бирэки абытка алды барып, билимлиги ягыннан арткан оьз окувшысы («гений») болады: баска окувшылар тактадан коьширип язганша, авыр эм парызлы тувыл борышларды (задачи «со звездочкой») толтыратаган, радиоприемниктинъ аьр алатын кайтип ислейтаганын анълав уьшин, тешкерип карайтаган. Бирге окыган тенълери ондай ясларга ат такпага да аьзир болып турадылар. Солтан Аджиманбетовка мектебте келистирип «Профессор» деп айтатаган эдилер. Бир неше онлаган йыллар оьтип, 76 ясында ол, докторлык диссертациясын яклап, мектебтеги бу уьйкен атын ыспатлады. Ама онынъ шоьл авылыннан алып уьйкен оьлшемли университеттинъ кафедрасына дейим оьткен йолы – ол тек билимининъ йогары дережеси, излестируьвактарув аьрекети аркалы етискен енъуьвлерлер тарихи тувыл, ол – беркликке, окытувшыларга сый-оьрмет этуьвге эм тувган ерине суьйимликке толы яшав китаби. Шоьл дерислери эм атасынынъ медальлери. Солтаннынъ тарихи Дагесстаннынъ Караногай районынынъ Сылув-Тоьбе авылында 1947-нши йылдынъ 20-ншы январинде басланган. Ол ети бала тербияланып оьскен уьйкен аьелде тувган. Онынъ атасы Багат Уллы Аталык согысынынъ авыр йолларыннан йигитлерше оьткен согыс ветераны: орденлери эм «Боевая Красная Звезда», «За отвагу», «За освобождение Новороссийска» медальлери аьелде коькирек белгилери киели болып сакланады. Атасы Солтанга соьзлер мен тувыл, уьлги эсабында, ветеринар врачы болып, малды эмлемеге, олар акында каьр шекпеге, осаллар уьшин яваплылык тутувга уьйреткен. Анасы Райле, Бияш атлы тувган авылына суьйимлик тувдырып эм арымастан кыйын салувга бавлап, аьвлетлерин тербиялап, уьй ошагын саклаган. Ама Солтанды шоьл кенъликлери тек мунда яйрап отлаган маллары ман оьзине тартпаган. Солтанды мундагы техника кызыксындырган. Тракторлар, автомобильлер, радиотехника… 

Ол физика окув сабагы бойынша алган билимин практикада кулланып, оьз коллары ман авыр электрон конструкцияларын курган. Биринши юлдыз эм янъылыска ыхтыяр. 1966-ншы йылда, физиктеоретик болмага мырады ман канатланып, туьнегуьнги мектеб окувшысы, Москва Патшалык университетине туьспеге мыратланып, элимиздинъ бас каласына кетеди. Конкурс – бир орынга 15 аьдем. Ама математика окув сабагы бойынша биринши сынавда ок «удовлетворительно» деген белгисин алады. Коьплердинъ бу зат йигерлигин йыгар эди. МГУ преподавателлери, онынъ, сынавларды оьтпей эм ызына шыкпай кеткени мен макул болмадылар, ама сийрек расатаган байыр менлик сезими эм оьз-оьзине тувра баа беруьв болымлыгы ман Солтан документлерин алып, тувган ерине кайтады. Окувшы уьшин биринши дерис: янъылыс яде кесек заманлы янъы шарт – йолынынъ ызы тувыл, а йолландырувшы алатын дурыс онълав. Бас каламыздынъ яркын ярыкларынынъ орынына ол Орджоникидзе (аьли Владикавказ) каласындагы Тав авылхозяйстволык институтын сайлайды: окувга туьседи эм оны тек йогары белгилерге окып битиреди, авыл хозяйствосынынъ электрофикация тармагында йогары билимли специалисти шайытламасын байырлап. «Аьдем ерди эм темирди сезбеге керек». Аьлим дережесине етискеннен сонъ да, Солтан Багатович лабораторияда куллык этуьвге коьмилмеди. 90-ншы йылларда ол производствога шыгып, электрик болып куллык этеди, сонъында бас энергетик болады. Сонъында ол техника ман байланыслы баьри йогары окув ошакларынынъ тамларында кесилип язылмага керекли соьзлерди айтар: «Аьдемге производствода ислеп карав парызлы болмага тийисли: ол коьп зат береди, шынты аян яшавга янастырады». Практикасыз теория янсыз. Бу ис сулыбы ога сонъында 100-ден артык илми ислер язбага, электромеханикалык приводлар эм гибридли автомобильлер бойынша негизли монографиялар ойлап шыгарувга эм туьзуьвге 13 патентлер алмага амал берди, оьз заманында алдыда илгерили барып. Разылык куьши эм дайымлык студент. Мундай уьстинликке Солтан Аджиманбетов мектеб тактасы касында турганларсыз етиспеек эди. Оьзининъ автобиографиясында ол айырым йылувлык пан оны нызамлыкка уьйреткен оьзининъ биринши окытувшысы Оьлмес Кусеповна Толубаевады, физика эм математика окытувшылары Эсманбет Акмурзаевти, Динислам Адисовты, Виктор Пархоменкоды, Фаузия Исамуллаевады эскереди. Экинши дерис: дайым да билимин арттырувга ымтылыс эм оьз маслагатшыларына разылык. Солтаннынъ академиялык басамагы узак эм уьзилгисиз берк эди. Илмилер кандидаты, тамада илми куллыкшысы, доцент. Ама шынты профессор боламан деген балалык мырады оны парахатлыкта коймады. Эм мине, 2022-нши йылда Волгоград патшалык техникалык университетининъ диссертационлык советининъ карары ман 75 ясындагы аьлим «Разработка электромеханических приводов автотранспортных средств» деген докторлык диссертациясын яклайды. 2023-нши йылда Йогары академиялык комиссиясы онынъ дережесин беркитеди. Соьйтип, ол мектебте бирге окыган тенълери таккан аты официаллык статусын алды, аьдем, эсли яслыгына карамастан, юрегинде билимлигин арттырувга ымтылыслыгы куьшли болса, етиспеге болатаганын ыспатлады. Солтан Багатович – уьйкен арыптан аьлим, ама онынъ кызыксынувлары тек автомобильлер мен тамамланмайды. Белгили ногай тарихши Бальбек Кельдасовтынъ етекшилиги астында ол ногай халкынынъ тарихине коьмиледи. Онынъ илми ягыннан терениннен актарув-излестируьв аьрекети эм каныгыслыгы аркасы ман ханлар Юсуповлардынъ тайпатамыры данъклы Ногай Орда хан – Юсуф-мурзадан басланганын документальли ыспатлаган, элимиздинъ тарихине янъы бетти киргистип. Солтаннынъ тагы да бир кызыксынувы бар: ол – нумизмат. Бурынгы каьпиклер, акшалар йыйнав ман каьрлейди, оларда маьнели тарих булакларын коьрип: сондай бурынгы акшалар ман онынъ ети альбомлары патшалыктынъ тарихин саклайды. Буьгуьнде, 2026-ншы йылда, профессор Солтан Багатович Аджиманбетов Тав патшалык аграрлык университетинде куллык этеди. Онынъ касында – яслар. Аспирантлар, диплом иси, проекти уьстинде куллык этетаган студентлер. Ол оларга тек ер уьстинде юретаган коьлик акында тувыл, несиллерди юка йип кимик коьринмейтаган байланысты коьширеди. Оьз кыйыны уьшин Солтан Багатович Сырт Осетия-Алания Республика Аькимбасынынъ Сый Грамотасына тийисли этилинген. Ама онынъ бас савгасы – яшавга шыгарылган мырады эм келеекте «профессорлар» болмага болаяк студентлердинъ коьзлери. 

Амерхан Межитов, Ногай район Билимлендируьв боьлигининъ етекшиси.