Терроризм мен куьресуьвде макулласув куьни… Бу куьнди Элимиз эки он йыллыктан артык заманнан бери белгилейди.
2004-нши йылдынъ сентябрь айынынъ биринши куьниннен алып уьшинши куьнине дейимги заман – яханемнинъ бир неше юзйыллыгындай болып оьтти.
Мутылмайды бу кара булыт капланган куьн. Беслан. Эс. Дайым тири.
Йыл сайын сол террористлик акт бойынша увылларын, кызларын йойган ата-аналар, ювыклар, окытувшылар, баьриси де сол ерге келедилер, зыярат коьриледи. Сол куьннен сонъ, 2005-нши йыл бу календарь белгиси де токтастырылган…
Аьлиги Россия ямагатына яшамага бираз кыйын болды. Оьзлерининъ кир ниетлерин толтырмага, соларды экстремизм, терроризм аркалы яшавга шыгармага суьйгенлер саны аз тувыл.
Буьгуьнлерде Россия Федерациясынынъ миллет кавыфсызлыгына экстремизм эм терроризм бек уьйкен зарар аькеледи. Экстремизм – бек уьйкен кавыфлык, кайдай ийги ямагатты да туьз йолдан састырмага болады. Соны ман куьрес – алдын шалув ниетте озгарылатаган ислер. Бу ерде бек уьйкен маьне аьелге эм мектебке бериледи. Биревге де ясыртын тувыл, сол карак куьплердинъ сыраларына социаллык эм материаллык яктан коршаланувы йок аьдемлер кирмеге амырак боладылар. Россия Федерациясы бойынша экстремистлер деп халк арасында террористлик аьрекети мен каьр шегетаганларга, сонынъ уьстинде миллетлер ара катнаслыкты бузып юретаганларга, дин бойынша аьдемлерди айырып, ыхтыярларды бузатаганларга, иштелигинде экстремистлик билдируьвлер болган булакларды яювшыларга айтадылар. Ызгы йылларда сондай ис аьрекетти ясы етпегенлер этип, уголовлык яваплыкка тартылатаганлар аз болмайды.
Аьлиги заманларда социаллык тармаклар да уьйкен маьнели болды. Сол – моральлик эм психологиялык куьши болган уьйкен механизм эм коьп маьселелерди де тувдырмага амаллы.

 
Баьри де аьруьв анълайдылар, Интернет тармакларында ялган билдируьвлердинъ кенъ яйылувынынъ алдын шалмага енъил тувыл, бу ерде бек уьйкен оьлшемли куллыклар этилмеге керек эм бир кесек аьдемлердинъ куьши де етип болмайды. Ама тийисли шараларды озгарув тек гражданлардынъ кызыксынувларын тувыл, савлай патшалыктынъ кызыксынувларын коршалав болады. Социаллык тармаклар яс ямагатты кеплейди. Патшалыктынъ аьрекети болса, экстремистлик куьплерди бузгышлав болады. Экстремист куьплердинъ куьшлери, ялгыз аьдемге коьре, уьйкен болады. Сога коьре, карак куьплерге уьйкен маьне бериледи эм яс несилди солардынъ сырасына кирип коймасынлар деп аьрекет юритиледи. Сол тармакта профилактика уьшин патшалык яваплы болады.
Баспа органлары яде болса информация телекоммуникационлык, Интернет тармакларда экстремист идеологиясы болган билдируьвлерди яятаган аьдемлер РФ УК 280-нши статьясынынъ 2-нши кесегине коьре яваплыкка тартылады эм 5 йыл узагына эркинликтен босатылады.
Экстремистлик материалларды шыгарган эм яйылдырган гражданлар РФ КоАП 20.29 статьясына коьре уьш мынъ маьнет акшалай штраф яде 15 суткага административли капалувга туьседи. Эгер сондай кыянатлыкты, туврасынша, экстремистлик идеологиясы болган билдируьвлерди кенъ яйылдырувды бир йыл ишинде кайтараласа, аьдем РФ УК 282-нши статьясынынъ 2-нши кесегине коьре уголовлык яваплылыкка тартылады. Аьдемлер араларында кавгаласты яде биревдинъ менлигин тоьменлетсе, акшалай штраф салынады яде 3 йылдан 6 йылга дейим эркинликтен босатылады.

 
Ямагат алдына шыгып, террористлик аьрекетти этпеге шакырганларга, терроризмди яклаганларга, баспа органларында террористлик идеологияды кенъ яйылдырганларга РФ УК 205.2-нши номерли статьясынынъ 2-нши кесегине коьре де акшалай штраф (оьлшеми аз тувыл) яде 5 йылдан 7 йылга дейим эркинликтен босатылув коьринеди.
Бир ерлерде болмаган террористлик актлар акында билдируьвлерди кенъ яйылдырсанъ да, уголовлык яваплылыкка тартылады.
Терроризм – экстремизмнинъ энъ де кавыфлы кеби. Террористлик кыянатлыкка террористлик акт, есирге аьдемди алув, савыт-садаклы куьплерди туьзуьв, ава яде сув коьлигин урлав, акашув киреди. Солай ок бек маьнели кыянатлык – оьтириктен террористлик акт болаягы акында билдируьв. Экстремизмге эм терроризмге карсы турув тек патшалыктынъ тувыл, гражданлардынъ эм ямагаттынъ борышы да болады. Терроризмнинъ кенъ яйылувы да – бир политика. Аьдемлер терроризм аркалы ямагатты коркытып, физический корлавга калдырадылар. Терроризмге карсы турувда савлай ямагат биргелеспеге керек. Солай ок, ыхтыяр саклав органларынынъ терроризмге карсы этилетаган куллыкларын анълап, оларга колтыклав этпеге керекпиз.
Бизим аьр биримиз, терроризмге карсы турув йорыкларды билип, байыр эм ямагат кавыфсызлыкты сакламага борышлы. Биз балаларымызды да сол затлар ман яслай таныстырмага керекпиз, эгер террористлик акт болатаган болса, ол оьзин кайтип юритуьвди билсе, пайдалы. Ама балаларды кайтип уьйретсек те, олар кимге де сенедилер, ким мен де тез катнасып кетедилер. Биз оларды яман затлар айтып, коркытып, турмага керек тувылмыз, тек таныс болмаган аьдемлерге сенмеге ярамайтаганын анълатув тийисли. Солай ок, таныс болмаган аьдемлерден савгалар да алмага ярамайтаганын билсинлер.
Терроризм мен куьресуьвде макулласув куьни белгиленгенде, коьплердинъ юреклери сызлайды…
Беслан. 2004-нши йыл. Тарихке кайгылы куьн болып кирди... Сонда болган оьзгерислерди биз коьзимиз бен коьрмегенмиз, коьрген аьдемнинъ, оьз басыннан сол кайгыды оьткергеннинъ юрек сезимлери бек баска болады. Бу ерде бирев де эрисип болмайды.
Оьз коьзимиз бен коьрген террористлик акт – Ногай районымыздынъ Червленные буруны авылында 2006-ншы йылдынъ увыт айында.
Ап-ак кар тоьселип яткан шоьллигим, ава таза болса да, коьнъил бек куьнъиртленген куьн эди. Тынышлы яшавды авыл мектебине карап шапкынлык эткен караклар буздылар. Атыслар, балалардынъ яланъаяк мектебтен кашып, сувык карды басувлары. Ыхтыярсаклав органларынынъ яс куллыкшысы Замир Махмуд увылы Акмурзаевтинъ сол куьн яшав оьмири де уьзилди. Карак туркимлердинъ агзаларынынъ алдын бувды, ама онынъ яс оьмири кыскарды, аты калды халкы ишинде, ол Элдинъ келеектегисин оьрлендиреек несил уьшин оьлимсизликке абытлады…
2004-нши йылдынъ биринши кырк кийик айында Бесланда балалар уьйкен суьйиниш пен Янъы окув йылына абытлаган эди, биринши класска барганлар, оькинишке, коьбиси сол мектебтен артка абытларын алмадылар, аяклары ман кирген куьнасиз янлар, аркалары ман артка шыкканлар.
350-ге ювык аьдемлер, коьбиси балалар, террористлердинъ колларыннан янларын курманлык эттилер. Соннан бери аз заманлар оьтпедилер, сонда сувсыз, ассыз (уьш куьн узагында) караклардынъ колларыннан кеткен балалардынъ ата-аналарынынъ коьзяслары кутылмайды, соннан бери йыл сайын бизим элимиз терроризм мен куьресте макулласув куьнин белгилейди.
Аьли уьшин терроризм деген соьзди бираз сийрек эситемиз, ама сога да анълатув этпеге болады. Йок, терроризм йок болмаган. Украина япсарларында Россия согыс спецоперациясын озгарып турган заманда терроризм оьз кебин авыстырады. Олай дегенимиз, сол карак туьркимлердинъ «иелери» баска боладылар, оларга иеликти украинши националистлер этип баслаганлар. Солардынъ бир нешевлерининъ оьткен йылларда оьзлерининъ карак туьркимлердинъ агзаларына языклары ийигенлер де болгандыр, ама олар патшалыкка карсы бир кыянатлык этип, закон алдында явап бермей калганлар санларына киредилер. А бу куьнлерде болса, украинши националистлер мен байланысларын ийгилендирип, олардан борышлар алып, халклар ара террористлерге «ярамага» шалысадылар.
2000-нши йыллардагы терроризм практикасы ман бу куьнлердеги террористлик куьплерининъ аьрекетин тенълестирип караганда, уьйкен баскалык бар. Аьлиги заманлардагы терроризм тек дин яктан оьзлерининъ радикаллы ойларын ябыстырув ман канагатланып калмайды.
Дурыс, терроризм аьдемлердинъ эслеринде яман ызлар калдырган.
Оьткен XX оьмирдинъ 90-ншы йылларында карак туьркимлер куьплерининъ кутырган заманлары эди. Сол йылларда экстремизм эм терроризм маьнели маьселелердинъ бириси эди, неге десе айлак куьшли оьрленуьв юрди. Сол йылларда болган террористлик организациялар оьзлерининъ эткен ислерин дин мен байланыслы эткен эдилер, ама солардынъ коьбиси, неге экени белгисиз, мусылманлар ман урыслар озгарып турдылар эм Ислам динине зыян келтирдилер.
Ис борышыма коьре, мен де терроризмге карсы турув, соны ман куьресте макулласув куьнге багысланган макалаларымды йыл сайын язатаган болсам да, коьмекейим босамайды. Коьз алдыма сол куьнлерде орталык телеканаллардынъ коьрсеткен сюжетлери, аьлсизленген балалар, янларын салмага ер таппаган ата-аналар коьринип турадылар… Балалар тынышлы аспан астында оьссинлер. Биз болсак, тарихти мутпай, сондай террористлик актларда ян бергенлерди эскермеге мутпайык.
Элимизде эмишлик, тынышлык болсын!
Г.КУРГАНОВА,
РФ Журналистлер союзынынъ агзасы.