Яшав бир ерде турмайды, янъылыклардынъ артыннан ювырып та уьлгирмеймиз. Солардынъ биреви – туьрли телефонлар, йыл сайын олар янъы эм баа бола бередилер. Оьзимиз колай телефонларды куллансак та, балаларга «айфонлар» алып, олардынъ басын бир-бирде пайдасыз затларга да толтырамыз. Алув ша аламыз «он етинши айфонлар», тек онынъ да кулланув йорыклары бар экенин де билмеймиз. Кужыр яшавга да калдык, алдын уьйге аьдем келгенин суьймесе, иеси сыпыргыш алып, шанъ шыгарып боьлмеди, азбарды сыпырган, аьли болса коьплеген уьйлерде сыпыргыш йок, ама телефонлар бар. Уьйдинъ иеси шакырылмаган конактан басын алув уьшин, телефоннынъ ишине кирип кеткендей болып, оьзининъ, баьрисиннен де узак, дуныясына коьмиледи. Янъыларда биревден мунавдай соьзлерди эситтим: «Алдын сый этеек болса, аьдемнинъ колын эки кол ман алатаган болганлар, аьли болса, эки кулагыннан да наушниклерди шыгаратаган болдылар сый эткенде». Ушыны ман да, биревден аманшылык сорасанъ, соьйлеп турган телефонын да тымдырмайды. Столда эки аьдем олтырганда да, биреви телефоннан айырылмаса, ол эрши зат деп эсиме келеди. Соны ман, ойлап карайык: телефон – пайда ма яде болса зарар ма? Телефон оьзи 1876-ншы йылда американ аьлими, физик Александр Белл ман ойлап шыгарылган. Баслап занъ согув байланысы 250 шакырымга дейим ететаган болган. 1877-1878-нши йылларда Эдисон Белл шыгарган телефонды ийгилендирген – сес эситилуьви куьшленген эм ашык болган. 100 йылдан сонъ Мартин Купер Манхеттен орталыгы ман бара турып, сотовый телефон ман коьп ерлерге занъ соккан. Ол баьрисине де оьзи ойлап шыгарган телефон акында билдирген. Соьйтип, неше йыллардан бери аьдемлер сотовый байланысты кулланып турадылар, солардынъ саны неше миллиардка дейим етискен. Телефоннынъ ийги яклары аз тувыл. Тез байланыс – кайбиримиз де занъ сокпага, сообщение язбага, видео яде суьврет йибермеге, ис йолдасларымыз бан, ювыкларымыз бан байланыста болмага амал табамыз. Билдируьв аламыз – кисемизде Интернет, билдируьвлер, карталар, коьшируьвшилер, энциклопедиялар эм баска ресурслар. Онлайн аьрекет эм окув – видео кебинде байланыс, документлерди саклав амаллар, билимлендируьв приложениелер телефонды узактан ислемеге эм дистанционлык кебинде окымага алат этеди. Яшав уйгынлавы – будильник, календарь, эске салув, сатып алмага керек затлардынъ списогы, телефон бу ерде – кайбиримиздинъ байыр секретари. Яратувшылык эм юбаныш – анъ, фильмлер, ойынлар, суьвретлер, видеолар. Навигация – таныс тувыл ерде телефон биринши коьмекши болады, маршрутлар салады керек ерге. Солай ок телефон ман керекли ерге акша йибермеге, тоьлемеге, уьйден шыкпай, сатып алмага болады. Ийги затты ийги деп айтув керек болады. Болса да, телефон кулланып баслаганлы бери яшавымыз туьрленди. Аьлиги заманда баьри ислер телефон бойынша толтырыладылар. Сен уьйден шыгып кетип, телефон калса, яшавымыздынъ, мага коьре, энъ де кайгылы вакыты тувады. Уьйде яде колынъды, яде басынъды калдыргандай боласынъ. Яшав бирден токтайды, тоьгеректеги куьннинъ яркыраганы, шешекейлердинъ бавда буьрленгени биревимизди де суьйиндирмейди. Сол телефон ман кулланувдынъ кемшиликлердинъ бир себеби. Бир-бир заманларда дослар ман, кыймаслар ман йолыгыс уьндемей телефонда олтырувга айланады. Аьдемлер бир-бириси мен коьзбе-коьз катнасувды койдылар. Телефонды кулланув ден савлыкка да зарарлы болады. Энем мага да айтады аьр заман: «Сол телефон сени сокыр этеек бир заман». Дурыс, коьз осал болады, бир кепте басынъды энъкейтип, экранга карав мойынды авыртады. Ярыкты тымдырып, ятканда да, телефоннан айырылмаймыз, сол да коьзди авыртып, тынышлы уйкыга буршав береди. Телефон йойытылса, байыр билдируьвлерди баскалар окымага болады, сол зат акша ман да байланыслы. Телефон ман бирге бизим басымызга айлак коьп билдируьвлер келедилер, биз аьр дайым да баьри затты да билмеге суьйип турамыз, сол зат мыйымызды авыртады. Сол алат пан айлак куьшли аьвлигип кетсек, яшавымызда маьнели эм керекли коьп затлардан кеш калмага боламыз, биревлер коьлик айдап бараятканда да телефоннан айырылмайдылар, сол эсти йолдан аьвликтиреди, солай ок телефонды айындырык яркыраганда, коьк куьлтирегенде кулланмага ярамайды. Соьйтип, бу баьри затларды да эске алып, бир ойга келмеге болады – телефон аьдемнинъ яшавын енъил этетаган алат, тек оны дурыс этип кулланув керекли. Куллыкларынъызды телефон ман толтырмага боласыз, тек тоьгерегинъизде тири аьдемлер, ювыкларынъыз, аьвлетлеринъиз бар экенин мутпанъыз. Билинъиз, телефон – алат, кайтип оны кулланмага керегин билуьвине яшавымыздынъ коьп оьзгерислери бойсынадылар. Ямагат ерлерде оьз йорыклары бар. Бириншилей, кафелерде, коьликте, шараларда телефонды тымдырмага яде сеси йок кебине салув керек. Баска аьдемлердинъ янында телефон ман кышкырып соьйлемеге эрши, эгер маьнели сорав ман соьйлемеге керек болса, кеширим сорап, армаганга таймага керек. Анъды, видеоларды наушниклер мен тынъласа, ийги, бирев де ямагат ерлерде кышкырыкты суьймес. Баска бирев мен соьйлеп турган заманда, телефонга аьвлигуьв де дурыс тувыл. Йолыгысларда телефон столда турмасын, сол зат сизге алдынъыздагы аьдем маьнели тувыл экенин коьрсетеди, телефонды дорбанъызга яде кисенъизге салынъыз. Йыйынларда сообщениелерди тергеменъиз, телефонга аьвликпенъиз. Айлак эртенъликте яде туьнде тел сокпага, сообщениелер язбага дурыс тувыл, баскалардынъ акында да ойламага керек, тек айлак ювык аьдеминъ болмаса. Биревлер айтадылар: «мен 24/7 байланыста» деп, ама олардынъ да байыр заманы болатагандыр. Тагы да бир дурыс йорык эсиме келеди: баска биревдинъ телефон номерин, оьзиннен ыхтыяр алмай, уьшинши аьдемге бермеге ярамайды. Столдынъ уьстинде йолыгыс заманда калган телефон да биревлерди бездирмеге болады: аьр дайым занъырап турган, сообщениелер келгенде, сес берип турган алат кимди де диннен шыгарар. Бу, баьри болмаса да, маьнели эм пайдалы йорыклар деп ойлайман. Аьли болса, телефонлар, айпатлар эм баска, шынты ногай тили мен айтканда, шайтан туьрли алатлар балаларымыздынъ басын бузама яде оларга окувларында йолдас болама экенин де карайык. Меним ойыма коьре, бала заманнан алып телефонларга, телевизорларга саьбийлерди оьзимиз уьйретемиз. Бала йыласа, мультфильмди саламыз, ол ялкса, маь, сага телефон, айпад, ноутбук эм сондай баска пайдасыз алатлар. Эм ойламаймыз, сол бала не зат карайды экен? Бизди тынышлы койса, болады, аьвликтирдик, не зат пан аьвликтиргенимизди Алла билсин. Бала эм гаджетлер. Бу сорав бойынша, кашан да, эрисуьвлер коьп. Бермесенъ бир баьле, берсенъ, бир неше баьле мен йолыгасынъ. Бала цифровизация яктан оьрленмей калмага болады деп те айтадылар специалистлер, ол коьп затларга уьйренеди, тек ата-аналар балаларынынъ телефонлар ман аьвлигуьвди, кызыксынувды тергев астында тутпага керек. Специалистлердинъ айтувы ман, сол аьлемет алатлар ман балаларды уьш ястан сонъ таныстырув керек эм коьп заманга тувыл. Кишкей балалар телефондагы яшав ман яшап баслайдылар, олар тоьгеректеги тенълери мен катнасып болмайдылар, бала оьзининъ ойларын баскаларга еткерип болмайды, суьйингенин, кыйланганын коьрсетпейди, баскалар уьшин яны авырымайды. Бала кишкей заманнан алып баскалар ман катнасып уьйренуьв керек, телефонга айлак коьп заман йиберген бала тоьгеректегилерди коьрмейди, сезбейди, ол баска яшав ман яшайды. Балалар оьз тенълери мен ойнамага, ювырмага, керек болса, тоьбелеспеге, табиат пан таныспага керек, соьйтип олар «яман» ман «яхшыды» айырадылар. Окувда телефонлар, кашан да, керек, тек заманында оны тымдырып, басты да тыншайтпага керек болады. Психологлардынъ маслагатларын да тынъламага керек. Олардынъ айтувы ман, балаларды телефонлар ман куьшли аьвликпесин деп тергевде негизинде анъламлык эм сый болган тербиялав политикасы керек. Энъ де маьнелиси, биз оьзимиз коьрим болайык балаларга, олар ман соьйлегенде, телефонды армаганга йыйнайык. Баьрисиннен де ийги, аьел кенъесин озгарув. Сонда балаларга гаджетлер мен кулланмага заман салув керек. Балалар бизден оьз кызыксынувларын ясырмасын деп, оьзимизге сорав керек: «сен караган видеода не кызыклы зат бар?». Балаларымызды коьтергишлейик ийги соьз бен, мактав ман, белки, сол заман ол бизге ымтылар, телефонга тувыл. Бу ерде бизим оьзимизге де бираз психолог болмага туьседи, саьбийлерди Интернеттен алган билдируьвди анализ этип уьйретуьв керек, оларга сол билдируьвлердинъ зарары акында да айтпага туьседи. Балаларды телефонда кеше-куьндиз олтырмасын деп этилинеек ислерди куьн сайын юритуьв керек, бир куьн мен болатаган зат тувыл. Баслап карайык, куьнге неше заман олтырады ол телефонда, не затлар карайды. Уьйде оьз йорыкларын туьзбеге боламыз: «Буьгуьн кешки асымызды столда телефонларсыз ашаймыз» яде «Кешки тогыз саьатте баьри гаджетлер де муьйистеги боьлмеге зарядка алмага кетедилер». Сол ерде ок балага онынъ суьйикли фильмин караймыз яде ойын ойнаймыз деп айтув керек. Балады кызыксындырсак, ол бизим йорыкларымызга макул болар. Иске, окувга бармайтаган куьнлерде кайда бараякты бирге олтырып, ойласув керек. Бала оьз ойын эситтирсин, сол кыдырувды аьел оьзгериси этип коьрсетуьв керекли. Балаларга берилген заман бос тувыл. Янъы технологиялар заманы баьримизди де цифровизация законлары ман яшамага талаплайды. Бизим бас борышымыз – балаларымызды сол янъылыклардынъ кулы болмай, олар ман етекшиленип болатаган аьдемлер этип оьстируьв. Сол заман саьбийлеримизди ойлап та, ойнап та, бу яшавдынъ шынты суьйинишин де, болып калса, кыйынлыгын да оьтип уьйретермиз. Буьгуьн эм аьли балалар ман соьйлеп, биринши абытымызды алайык. Тек баслап, телефонларды кулланув маданиятымызды оьзимиз ерге туьсирмей, пайдаланып билейик. Сонынъ бир кыйыны да йок. 

Г.Бекмуратова.