Ногай халкында энъ туьрли тармакларда – политикада, тарихте, илмиден эм адабияттан алып саният эм спортка дейим атлары сакланган яркын аьрекетшилер аз тувыл. Олар – оьз баьтирлиги, зейинлиги, оьнери, билимлиги, кыныгыслыгы, тувган ерине суьйимлиги мен сав дуныяга миллетимиздинъ атын данъклаткан аьдемлер. Олар бизди билим алмага, яратувшылык иси мен каьрлемеге, танълыкка эм Аталыгымыз уьшин куллык этуьвге даьвлендиредилер. Олардынъ яшав йолы, яратувшылык аьрекети мен танысув бизге халкымыздынъ тарихин эм маданиятын ийги билмеге ярдам этеди, солай ок бизим ой-карасларымызды эм баалыкларды кеплевге себеплигин тийгистеди. Олар тилди, маданиятты, илмиди саклавга эм оьрленуьвге оьлшемсиз уьйкен уьлис косканлар, эм олардынъ оьлимсиз асабалыгы несилден-несилге коьширилип барады. Эсинъизде сакланъыз: сизинъ аьринъиз уллы болмага болады, эгер оьз куьшине сенип, куллык этсе эм оьз мырадына етиспеге шалысса.

Буьгуьн мен халкымыздынъ кайбир яркын ваькиллери – 2026-ншы йылда сыйлы мерекелери белгиленетаган белгили ногай аьрекетшилеримиз акында хабарламага суьемен. Олар – Магомет Абубекирович Санглибаев, Алимхан Боранбаевич Асанов, Баубек Асхадович Карасов, Роза Абдулхамидовна Джанибекова, Ашим Имам-Маземович Сикалиев, Джалалдин Магомедович Шихмурзаев, Бийке Исхаковна Кулунчакова, Юмав Иманьязович Каракаев, Сраждин Самадинович Батыров, Мурат Алибекович Авезов, Куруптурсун Утешевич Мамбетов. Быйыл ногай ярыкландырувшысы, белгили ямагат-политикалык аьрекетшиси, Советлер власти уьшин белсен куьресуьвши Магомет Абубекирович Санглибаев (1876 – 2026 й.) тувганлы – 150 йыл. 1922-нши йылдан алып Карашай-Шеркеш автоном областининъ административлик орталыгы – Баталпашинская станицасында власть органларында куллык эткен: заготконторада, халк билимлендируьв боьлигинде, а 1925-нши йылда область судынынъ председателининъ орынбасары болды. 1922-нши йылдынъ декабрь айында Карашай-Шеркеш ериннен баска делегатлар ман бирге Советлердинъ X Савлайроссиялык курылтайынынъ Савлайсоюзлык I курылтайынынъ исинде ортакшылык эткен эм СССР-ды туьзуьв уьшин оьз тавысын берген. Ердесимиз, гвардиядынъ тамада сержанты,Уллы Аталык согысынынъ ветераны, 1-нши, 2-нши, 3-нши дережели Данък орденининъ толы кавалери Алимхан Боранбаевич Асанов аьскерши эсабында согыс йолын Узактагы Куьнтувардан баслаган, фашизмге карсы согысув урыслар ман Берлинге дейим еткен. Онынъ бактысы – Аталыгымыз уьшин куллык этуьвдинъ ийги коьрими. Онынъ йигитлиги, эрклиги эм коркынышсызлыгы акында коьп санлы савгалары айтады. Ол йигитликлери уьшин Данък орденининъ толы иелери данъклы атка тийисли этилинген аз санлы аьскершилердинъ бириси болган. Ол аьлемет яшав ман яшады. Аьлеметлиги сол: ол Тувган ерди коршалав дегенди каны-яны ман киели борыш этип алды эм яшавга шыгарды. Согыстан сонъ да, бир кере берген киели антына алал болып кала берип, ол куьндегилик каныгыслы кыйын салувы ман оьз антына алаллыгын шайытлап, оьмир суьрди, эм, эгер кереккендей болса, суьйикли Элин коькирегинде юреги сокканша дейим дайым да коршаламага аьзир эди. Аьскер сырасыннан тайып, Дагестанга, тувган ерине Алимхан Асанов 1946-ншы йылда кайтып келип.1955-нши йылда КПСС агзасы болды. Согыстан сонъгы ис аьрекети онынъ «Путь Ленина» колхозында зоотехник болып куллык этуьвден басланды, а оннан сонъ басшылав ис орынларда (боьлик управляющийи эм профсоюз комитетининъ председатели) бардырылды. Ис аьрекетинде етискен уьстинликлери онынъ йогары савгалар ман белгиленди: «За трудовое отличие», «За доблестный труд» медальлери мен, партия эм совет органлары атыннан Сый грамоталары ман. Оьз халкынынъ алал увылы Алимхан Асанов шоьл яшавшыларынынъ эсинде дайымга сакланган. Онынъ эстелиги акында эс оьлимсиз. Терекли-Мектеб авылынынъ орамларынынъ бириси баьтирдинъ сыйына онынъ аты ман аталган. Тувган Нариман авыл орта мектеби солай ок онынъ атын юргистеди. Орталык орамларынынъ бирисинде «Алимхан Асановка, 1941- 1945-нши йыллардынъ Уллы Аталык согысынынъ белсен катнасувшысы эм уьш дережели Данък орденининъ толы кавалери» деген язувлары ман мемориальлик такта ерлестирилген. 1971-нши йылда ДАССР Министрлер Советининъ токтасы бойынша «Путь Ленина» колхозы «Асанов атындагы колхозы» дегенге туьрлендирилди. Терекли-Мектеб авылынынъ Баьтирлер аллеясында Социалист исининъ Баьтирлери мен бирге Алимхан Асановтынъ эстелиги орынластырылган. Быйыл Алимхан Асанов тувганлы 105 йыл толаяк эди. Туьрли эстеликли шаралар оьткеруьв мен белгиленеди 2026-ншы йылда халкымыздынъ коьрнекли аьдемлери - тарих илмилерининъ кандидаты Роза Абдул-Хамидовна Джанибековадынъ (1926-2026й.) эм ямагат-политикалык аьрекетшиси, журналист, фольклоршы, язувшы Баубек Асхадович Карасовтынъ 100 йыллык мерекелери. Олардынъ яшав эм яратувшылык йоллары – бизге, яс несилге, оьз халкына сезимли куллык этуьвдинъ уьлгиси. Роза Абдул-Хамидовна Джанибекова (1926 – 1996 й.) – белгили аьлим, тарихши, ямагат аьрекетшиси, тарих илмилерининъ кандидаты коьп йыллар узагында (1963 – 1982 й.) Карашай-Шеркеш тарихи, филология эм экономикасынынъ илми-актарув институтын (аьли – Х.Х.Хапсироков атындагы Карашай-Шеркеш гуманитарлык актарувлар институты) басшылаган. Сол йылларда КарашайШеркеш Республика халкларынынъ тарихи эм маданияты илми ягыннан туьрли як тергелуьвининъ негизлери кепленген. Онынъ басшылыгы астында абаза, карашай, шеркеш эм ногай тиллери бойынша эки тиллик соьзликлер эм лингвистика шыгармалар туьзилген. Ол Кавказда этнография, тарих эм этнослар ара байланыслар ман кызыксынган, онынъ баславы ман республика халклары акында монографиялар эм тарихэтнографиялык очерклер баспаланып шыккан. Роза Абдул-Хамидовна миллет илми кадрлар аьзирлевде эм бир неше актарувшылар несиллерин тербиялавда уьйкен орын туткан. Быйыл КЧР-дынъ Х.Б.Байрамукова атындагы Патшалык миллет китапханасында онынъ эстелигине багысланып шатлыклы шара болып озды. Черкесск каласында ол яшаган уьйде мемориал тактасы ерлестирилген. Ногай халк маданиятынынъ эм журналистикасынынъ коьрнекли аьрекетшиси – Баубек Асхадович Карасов. Ол 1926-ншы йылдынъ 4-нши октябринде Икон-Халк авылында эгиншидинъ аьелинде тувган. Балалыгы онынъ авыр согыс эм согыстан сонъгы йылларына рас келди: ол авыл еринде кыйын салув деген не экенин билди эм ердеслери мен бирге Уллы Аталык согысынынъ баьле-казасын басыннан оьткерген. Ис аьрекетин Баубек Асхадович баслангыш класслар окытувшы болып куллык этуьвден баслады: 1943-нши йылда Адыге-Хабльде окытувшылар курсларын окып битирген, сонъ эки мектеблерде (Адиль-Халк эм Икон-Халк авылларында) балаларга билим беруьв мен каьрлеген. 1947-нши йылда Б.Карасов журналистикага келди: баслап адабият куллыкшысы, сонъ «Ленин йолы» район газетасында (аьли «Ногай давысы») яваплы секретарь болып куллык этти. Соны ман ногай газетасында Баубек Асхадович 29 йыллар узагында аьрекет этти, солардынъ 17-си – бас редактор ис орынында. Журналистика иси мен бирге ол адабият яратувшылыгы ман да каьрлеген. Онынъ калеми астыннан ногай тилинде 7 китап дуныя ярыгына шыгарылган. Оьз кыйыны уьшин Баубек Карасов КЧР-дынъ ат казанган маданият куллыкшысы деген сыйлы атка тийисли этилинген, солай ок ол – СССР журналистлер Союзынынъ агзасы. Муннан 90 йыллар артта энгенлер ер юзине эм калдырганлар оьз атларын ногай халкынынъ йылязбасында фольклоршы, филология илмилерининъ кандидаты Ашим Имам-Маземович Сикалиев эм аьлим, филология илмилерининъ кандидаты Джалалдин Магомедович Шихмурзаев.  Ашим Сикалиев – ногайлардынъ авызлама халк яратувшылыгын терениннен билуьвге савлай яшавын багыслаган аьдем: ол тек фольклорды йыюв ман каьрлемеген, ол халк янын билуьвге шалыскан. Онынъ язып алган аьр сыдырасы – бизди аьвелги мен байланыстыратаган йип. Аьлим бизден дайымга кеткенлердинъ тавысларын суьвретлеп уьлгирген, эстеликти дайымлык соьзге айландырып. Онынъ аты уьзилгисиз байланыслы ногай халкынынъ анъ-акыл асабалыгын саклав ман. Онынъ ислери, экспедициялары эм халк авызыннан алып, калдырган язувлары аркасы ман коьплеген бурынгы йырлар, таварыхлар, айтувлар эм такпаклар заман агымында йойтылмадылар, а келеектеги несиллерге баалы асабалык эсабында сакланды. Ондай аьдемлерди эсте саклав деген – оьзинъе эм оьзининъ тайпа-тамырларына сый этуьв. Ашим Сикалиев – филология илмилерининъ кандидаты, КЧР эм ДР илмилерининъ сыйлы аьрекетшиси, Россия Язувшылар союзынынъ агзасы, 14 илми китаплердинъ эм 90-нан артык илми макалалардынъ авторы. Савлай яшавын аьлим ногайдынъ авызлама яратувшылгын, адабиятын, тарихин, этнографиясын байытувга эм оьрлендируьвге багыслаган. Илми аьрекетлиги мен каьрлевден баска болып, ол адабият асарлары уьстинде де емисли куллык этип, коьплеген художестволык китаплерин дуныя юзине шыгарган. Быйыл 1-нши май куьнинде ногай аьлими, язувшы, фольклоршы Джалалдин Шихмурзаев тувганлы 90 йыл толды. Онынъ савлай яшав оьмири ногай тилин эм адабиятын оьрлендируьвге багысланып оьткен. Ногай тилининъ туьрли аспектлери коьрсетилип, онынъ 30-дан артык илми макалалары баспаланган, 20-дан артык макалалары халк этнографиясына эм тарихине, ногай язувшыларына, олардынъ яратувшылыгына багысланган. Коьп йыллар узагында Джалалдин Шихмурзаев «Тувган ерим» альманахтынъ редакторы болып куллык эткен. Онынъ калеми астыннан «Канлы йол» пьесасы, «Яшавда ызлар», «Йолыгыс» хабары эм повести шыкканлар. 1980-нши йылларда Дагестан Язувшылар союзынынъ мерекесине «Ногай поэзиясынынъ антологиясы» дуныя ярыгына шыгарылып, онда аьлимнинъ биографиясы эм бир неше ятлавлары киргистилгенлер. Юмав Иманьязович Каракаев – ногай аьлими, лингвист, тюрколог, филология илмилерининъ кандидаты, доцент, РФ Язувшылар эм Россия журналистлер Союзларынынъ агзасы. Ол савлай яшавын ногай тилининъ архаизмлери эм диалектизмлерин йыювга эм документлавга багыслаган. Ол соьзликлер туьзуьвге салдарлы уьлисин коскан. Юмав Каракаев – «Лексика пассивного употребления в ногайском языке» монографиядынъ эм етпистен артык илми эм илми-тарих куллыклардынъ авторы. Онынъ илми калымжасы – ногай халкынынъ маданият етимислерининъ маьнели кесеги. Быйыл июль айдынъ басында онынъ 80 йыллык мерекеси сыйына халкымыз коьп туьрли шаралар озгарды. Сраждин Самадинович Батыров (1951-1992) – биринши кеспили ногай суьвретшиси, Россия суьвретшилер Союзынынъ агзасы, Дагестаннынъ ат казанган саният аьрекетшиси оьзининъ кыска яшав оьмирин ногай маданиятын кайтадан оьрленуьвине эм саклавына багыслады. Ол ногайлардынъ кеспили художестволык маданиятынынъ туьрли як негизлерин (живопись, хореография, китап графикасы, сцена кийимлерининъ дизайны) туьзген. Ол «Айланай» фольклор-этнографиялык ансамблининъ туьзилуьвининъ басында турган. Онынъ аркасы ман Астрахань, Крым, Кобан эм Дагестан ногайларынынъ биювлери кайтадан оьрленип басладылар. Район орталыгы Терекли-Мектеб авылында онынъ аты орамлардынъ бирисине тагылган, солай ок Сраждин Батыров атындагы саниятлар мектеби аьрекет этеди. Быйыл ога 75 яс толаяк эди. Бийке Исхаковна Кулунчакова (ол 1946-ншы йылдынъ 11-нши августында тувган) – ногай язувшысы, шаир, драматург, публицист эм коьшируьвши. Ол – ногай эм орыс тиллеринде язылган 20-га ювык китаплердинъ авторы. Туьрли йылларда йогары баргыларга эм сыйлы атларга тийисли этилинген: айтпага, ол – ДАССР-дынъ ат казанган маданият куллыкшысы (1985), «Меним балалыгымнынъ орамы» китаби уьшин ДАССР-дынъ Сулейман Стальский атындагы Республикалык баргысынынъ лауреаты деген сыйлы атты казанган. Ол – Дагестан Республикасынынъ халк язувшысы, РФ-нынъ ат казанган маданият куллыкшысы, «За заслуги перед Республикой Дагестан» орденининъ иеси. Тек янъыларда ол оьзининъ 80 йыллык мерекесин белгиледи. Куруптурсун Утешевич Мамбетов (1951-нши йылдынъ 20-ншы январинде тувган) – ногай шаири, журналист, окытувшы. Ол – РФ Журналистлер эм Россия Язувшылар союзларынынъ агзасы. Бир неше поэзия йыйынтыклардынъ авторы, айтпага, «Ер тынысы», «Ийгилик солкымлары», кайбир ятлавлары йырларга айланганлар: оларга анъды шаир оьзи язады. Быйыл оьзининъ 75 йыллык мерекесин белгилеек Мурат Алибекович Авезов (ол 1951-нши йылдынъ 2-нши ноябринде тувган) – ногай шаири, Россия Язувшылар союзынынъ агзасы (1998-нши йылдан алып). Онынъ биринши «Эс» ятлавлар йыйынтыгы 1982-нши йылда дуныя ярыгына шыгарылган. Ол – бир неше ятлавлар йыйынтыкларынынъ авторы. Онынъ ятлавлары орыс, казах, каракалпак, карашай тиллеринде шыкканлар. Зейинли шаир – Тюрк поэзиясынынъ Савдуныялык фестивалининъ халклар ара баргысы – Имаметдин Насими атындагы баргысынынъ лауреаты (Алма-Ата, 1993-нши йыл). Любовь Уразаева, Россия Журналистлер Союзынынъ агзасы.