Коьпти коьрген ногай халкым. Кайдай кыйынлыклардан оьттинъ, шашырадынъ, ама болган шаклы аьдетлеринъди, маданиятынъды, ата-бабадан калган шебер тилинъди сакладынъ, келеектеги несилге коьширдинъ. Сол аьдетлер тутылама яде тутылмайма, сонда сенинъ куьнанъ йок. Заман да туьрленеди, оны ман косылып аьдетлеримиз де баска болады. Акылятаклар да аз тувыл ша. Сол да аьлиги заманга келисли болса ярайды, тек биревлери, энем айтканлай, «китаптинъ кырына да шыгып кетедилер». Бир ис йолдасымнынъ соьзлери де эсиме туьседи, «бир темады алып, соны айландырып, бес йылда бир язып турасыз». Не этейик, сол тема бойынша ойлар туватаган болса. Тойлар акында темады юма сайын язбага да болаяк, неге десе куьн сайын янъы аьдетлер шыгып турады. Бес йыл кетти ме экенин билмеймен, тек буьгуьнги хабарым сол баягы тойдынъ акында. Яхшылыктан Алла-Таала бир де айырмасын. Танысларымыз, ювыкларымыз той этеди деген хабар эситсек, суьйинип, «онъыннан баслансын» деп айтамыз. Сондай соьзлерден басланады тойга аьзирлик. Алдынгы заманга коьшсек, коьп затлар эске туьседи. Алдын уьйленип турган яслар бир-бирисин танымаганлар тойга дейим. Ясуьйкенлер оьзлери пишип, оьзлери тиккенлер. Болган сондай ислер, бир кызын айттырып, баскасын олтыртып йибергенлер. Кашан да, яшап болмаганлар деп айтатаган эди ясуьйкенлеримиз. Айттырув аьдетин алып карайык. Сырт Кавказда, Дагестан Республикамызда туьрли миллетлер коьп. Бизим регионымызда аьр бир халкта тувыл, аьр бир авылда оьз аьдетлери бар. Бу аьдеттинъ яны – алып турган келиннинъ аьелине, ясуьйкенлерге этилинип турган сый. Айттырувда куда болып турган эки аьеллер бирбирисин коьтергишлемеге, сыйламага соьз бередилер. Кудалык мынъйыллык болсын деген йоравдынъ негизи – айттырув аьдети. Сол аьдетти туьрлише озгарганлар, ата-анасы оьзлери барып кызды белгилегенлер, баскалар «айттырамыз» деп айтпага кыздынъ енъгелерин йибергенлер. Айттырув куьнин де сайлайдылар, киши юма аьруьв куьн деп, коьбисинше, сол куьн барадылар. Алдынгы заманларда айттырувшылардынъ ишинде аьдетлерди билетаган ясуьйкен аьдем баратаган болган, сол сый деп саналатаган эди. «Конак атанънан сыйлы» дегенлей, кудаларды ашык юрек пен хош алганлар, сыйлы ерге олтыртканлар. Келгенлер бас темадан соьзди басламайдылар, куьндегилик хабарлар соьйленеди: ден савлык, аслык, мал, кырдагы куьннинъ аьли. Сыпырага олтырып, асты таткан сонъ ясуьйкен соьзин баслайды, кыз бан ястынъ акында айтады, аьеллер ювык болганын суьетаганын билдиреди. Бу ерде ол тек ястынъ ийги касиетлерин коьрсетпейди, эл арасында онынъ аьели кайдай орын тутатаганын коьрсетеди. Эгер бир соьзге келсе эки як, тойдынъ ваьдеси салынады, берис-алыс акында соьйленеди. Бир-бир заманларда бир йолдан соьз берилмейди, кыздынъ атасы ясуьйкенлери мен маслагат этеегин айтады, сол болжал ястынъ аьели акында билдируьвлер йыйнамага амал береди кыздынъ кардаш-тувганларына. А эгер айттырув болса, келинге бас явлык бередилер кедединъ атаанасы. Соьйтип, кызды белгилейдилер. Кыз беттен де савкатлар бериледи. Аьр бир аьел оьзинше бу аьдетти толтырады. Биревлер кыз бан кедеге топытайлар тигедилер. Оларды кийген кыз бан кедединъ уьйленееги акында анълайдылар. Айттырувдан сонъ алысберис, онда-мунда ювырувлар басланады. Алдынгы тойлар азбарда болатаган эди, яслар шанъ шыгарып, бийийдилер, биз кишкей заманда сыпырага эки-уьш кере де олтыратаган болганлар. Эсимде, палаткадынъ артында балалар юретаган эди, оларга олтырганлар алма, козы эм сондай азык беретаган эди. Бираз алдыга кетип калдым, айттырувдан сонъ «куржын» той болады. Аьлиги заманда сол кишкей тойды этпей де коядылар. Алдын болса, ясуьйкенлер кыз бетке уьйкен тойда бармайтаган эди, сога коьре, танысув уьшин, алув-беруьвди оьткеруьв ниет пен кеде беттен кудалар тагы да бир кере болаятырган келиннинъ уьйине келгенлер. «Шайтан оьтпес», «эней», «тетей», «етек» куржынлар туьзилетаган эди, олардынъ баьрисининъ де маьнеси болган. Соьз де болган, «бердибермеди» деп куйланганлар да болган, ама ызында сыпырадынъ тоьгерегинде ашап-еп, ойнап-куьлип, сол кезекти де оьткенлер. «Суьт акы» берилетаган эди, оны эбине карап беретаган болган, «чемоданга» кийим алганлар, сонынъ акшасы да берилетаган эди. Куржынга алтын, намазлыкка – йыртпыш, ясуьйкенлерге – калше. Не болса да, ялкув йок. Кызга алынган муьлкти бир юма алдын элтеп, курадылар. Сонда да оьзининъ «апыр-шупырлары» бар – «кровать кургыш», «доьрт муйис», соларда да тоьлев бар. Сол заманда аьдетлер, аьлиги заманга коьре, баска эди. Айттырувга уьйленеек кеде келмеген, кыз да кудалар келеек заманда уьйде болмаган. Кыз бетке ясуьйкен кудалар, кедединъ ата-анасы келмеген. Аьдетлер бойынша атасы кызын кайын юртына элтемеген, ясуьйкенлер ярамайды деп айтатаган эди. Сонъында кеде бет кудалар шакырув куьнин белгилеп, баьриси де танысатаган болган. Аьлиги заманларда куьн сайын бир аьдет шыгады. Аьли кыз айттырмага баьри де барады, уьйкен, орыслар айтканлай, церемония. Шашлары куйылып, келин болаяк кыз да карап турады, кайзаман келер экен кудалар дегендей болып. Кайынанасы юзик тагып, басына тастарды таслайды. Тезден яслар бир-бирисининъ уьйине барып юрсе ярайды, атааналар ман танысып. Айттырувга кутыкларга салып, дуныя затлар аькетилинеди, олардынъ тек кутыклары бир неше мынъ маьнет акшага олтыратаганына шекленмеймен, ишиндегин айтпай кояйык. Меним эсимде, алдынгы заманларда ети явлык, ети кумаш, бакша шай салып, куржынлар этилинетаган эди, аьли болса, кумаш тувыл, яювяялык аькелинъиз деп талаплайдылар. Юк элтегенде, «доьрт муьйиске» ездейлерге аракы беретаган эди, аьли болса, ездейлер ишпейди деп, кофе аладылар. Сол ша аьруьв янъылык, ишкиликке карсы куллык юритуьв деп айтпага боламыз. Аьлиги заманда алтыннынъ баасы, ашыткы ман ийленген ундай болып, саьат сайын оьседи. Эгер былтыр таза алтыннынъ граммы 8693 маьнет акша болган, аьлиги заманда 12 мынъ маьнетке еткен. Сол зат биревди де, боьтен де той этетаганларды, коркыстпайды. «Бас явлыкка» 200 мынъ маьнетке бриллиант кайтарадылар. Эгер кыйын ак 20 мынъ болса, сондай алтын алув уьшин ашамай-ишпей, 10 ай ислев керек. Эм кийинмей. Мегер 500 мынъ маьнет, кызыл бес мынъ маьнетлерди баьри статусларда коьрип турамыз. Мен биревдинъ де яшавын коьп коьрмеймен, сондай акша баьрисине де болсын, тек йокты бар этип, борышланып, кредитлер алып, той эткенлерге сейирсинемен. Балаларымызга баьри затты да аьзир этип беремиз, эбинъ бар болса, сол бек ийги зат, тек халктан кем болмайым деп кыйланмага керек тувыл деп ойлайман. Колынънан келген затты алып, ясларга наьсип йораганнан артык зат йок. Буьгуьн айттырувдан алдын ваьде салынады, коьплеген йыллардан бери той куьнин банкет залынынъ иелери эм тамадалар саладылар. Тамадалар акында айырым айтпага боламыз, олардынъ кайбириси ярасыклы аьлде той аьдетлерин оьткередилер. Йырлавшылар да алынадылар тойга. Янъыларда белгили эм талаплы тамадаларынынъ бириси олардынъ акында оьз ойлары ман боьлисти. Йырлавшылар коьп болмаса экен деген ойын айтты. Бир тойда алты йырлавшы болып, йырламага шерет те болмай калган. Бир яктан – ашув, бирэки йыр йырлап, дуныя акшасын алып кеткен заманлар да болады экен. Аьлиги тамадалар оьзлери де йырлайдылар ша. Оларды халкка эби барын коьрсетуьв уьшин тувыл, той завыклы болып оьтсин, келген конаклар бийисин деп аладылар. Аьлиги заманда коьплеген аьдетлер ислам динимиз бойынша этилинеди. Сол да ийги, неге десе ясларымыз дурыс, таза йол ман барадылар. Никах кыйып турган заманда келин махр тилейтаган аьдет те бар. Непси уьйкенлер квартира, баалы машинлер тилейдилер. Соны да мен аьруьв деп санамайман. Кыздынъ айтканын этип болмаганлар тойды бузадылар деп те айтадылар. Мага коьре, янъы уьйленип турган яслар наьсип тилемеге керек Кудайдан. Эм бир-бирисине аьр дайым тирев болып, коьтергишлемеге тийисли. Сол заман уьйде баьри зат та ийги болар. Той деген кайдай аьруьв оьзгерис. Келин туьсируьв аьдети – ногайымнынъ сыйлы аьдетлерининъ бириси. Янъы аьел, янъы яшав. Кашан да, заман янъылыкларды талаплайды, тек ата-бабалардан калган аьдетлеримизди мутпайык, байлыктан, непсикорлыктан аспайык. Кудайдан балаларымызга узак оьмир эм таьвесилмес наьсип тилейик. Сол заманда тойымыз ой болмай, завыклы оьзгерис болар. Бу тема бойынша коьп язбага болады, тек бу макала ман бир ойымды айтпага суьйген эдим ¬– аьр бир уьйде тек яхшылыклар болсын, сол яхшылыкларды эл мен бирге, аспай-саспай, ювырканымызга коьре коьсилип, озгарайык. Яхшылыгынъ узак болсын, Ногайым

 Гульфира Бекмуратова, Россия Язувшылар союзынынъ агзасы.