Балалык. Кайбиримизге де янымызга якын шагымыз. Эсимизде саклаймыз, мунъшылык пан эм йылувлык пан эсимизге аламыз. Бала шагы - инсаннынъ яшавынынъ бир аьлемет кезеги, сол
заманда ол баьри яктан да оьрленеди – туьзиледи касиет, оьзинъе эм савлай дуныяга карас. Аьлемет эм мутылмас шак. Сол заманда бирге ойнаган тенълеримизди яшав бойынша юреклеримизде алып барамыз. Меним де ювык аьдемлеримнинъ бириси, ногайымнынъ билбили, дуныядан эртеректен кешип кеткен Зухра Шандиева эсиме туьседи, мени шакырып, кайгысыз бала шакка аькетеди. Буьгуьнлерде Зухра оьзининъ 60 йыллыгын белгилеек эди,
яшаган болса, бийикликлерге етип, бизди оьзининъ ярасык сеси мен сукландырган болар эди.
Меним эсимде Махмуд авылында яй тыншаювларымды озгаратаган заманлар. Эсимде Акканысабамнынъ авылдаслары болып яшаган Зункарнай эм Марев Шандиевлердинъ азбары, олардынъ
аьвлетлери. Эсимде кишкей Зухра. Акыр, коьзлери коьгемдей, яркын юзли кызалак. Зухра туврашыл эди, бала заманнан алып уьйкенлерге коьмекши, кишкейлерге тирев болып келген. Йыллар оьтсе
де, сол касиетлер онда йойылмады, кене де оьткир-
ленди. Зухрады кыймасым деп айтам, балалыгымыз бирге оьтти. Меним яшавым Шандиевлердинъ аьели мен байланыслы. Тек сондай аьруьв, танъ аьдемлерде Зухрадай талаплы, зейинли кыз тувмага
болады. Атасы Зункарнай балалар уьйинде тербияланган, ол оьзи ана тилинде бала заманда соьйлемеге заьр болган, оьзининъ аьвлетлерин ана тилин билип, суьйип уьйреткен.
Сонъында расувымыз сийрек болса да, бирбиримизге юреклеримиз сувымады, сол балалыкта эндирилген йылувлык бизди уьйкен болганда да, йылытты. Ызгы йылынынъ бир неше куьнлерин-
де экевимизге хабарласпага, сырларымыз бан боьлиспеге де амал болды. Оькинишке, заман танъкы экенин биз анъламадык.
Зухра Шандиева. Ким билмейди бу атты, ким тынъламаган онынъ юрекке тийген йырларын, кимнинъ юрегине кайгы салмады онынъ эртеректен
дуныядан кешуьви. Меним Зухрам… мен айтаман
бу соьзлерди, мени мен бирге коьплеген оны таныган, оны ман тар байланыс туткан инсанлар да айтадылар сол соьзлерди… меним Зухрам…
Быйыл Зухра 60 ясына толаяк эди. Коьплеген йыллар артта газетамыздынъ бетлеринде меним «Йиберилмеген хат» деген макалам шыккан эди.
Сол сыдыраларды буьгуьнлерде окып, коьзим яска толады.
Коьп заманнан бери мен бу тептерди ашкан йокпан. «Йиберилмеген хатлар». Неше йыл яздым мен бу тептерди, нешаклы коьзясымды, сырымды, ойла рымды салдым аьр бир сыдырага. Коьп заман кетти, алгасайды йыракка йыллар, куьн сайын биз эсе-
емиз, яшавдынъ кыйынлыгына коьнип, яхшылыгына куванып. Оьтеди соьйтип оьмиримиз. Юрегиме ювык, аьзиз аьдемлерим кеттилер, мени бу ялган дуныяда калдырып. Досларым да кеттилер, бирев-
лери йок эсап этип, яшавымнан тайдылар, баскалары юрегимди авыртып, янымнынъ битпеген яраларын ашытып, аргы дуныяга кештилер. Солардынъ
ишинде – Зухра кыймасым.
Йиберилмеген хат… Актараман тептердинъ заманнан саргайган бетлерин. «Аявлы меним Зух-
рам…» соьйтип басланады мине хат.
Зухра… ким биледи кайдай бийикликке етисеек эди сенинъ ыспайы, куьшли сесинъ. Кайтип айтайым, кайдай соьзлер табайым, кайтип оьзимнинъ
кайгымды еткерейим сага?!
Зухрадынъ оьлими баьримизге де айлак авыр болды. Сол куьнлерде меним яшавымда тагы да бир ашшы оьлим болды. Кайгырдым савлай ногай
халкым ман, тек йоклыгын сезбедим сол заман. Тек
туьнегуьнгидей бизим ызгы йолыгысымыз. Меним
юрегимде эм эсимде Зухра дайым сондай ярасык,
ак юрекли, ашык коьнъилли болып калган. Ногайымнынъ Кызыл-Гуьли, онынъ анъын эситкен аьдем оьмир бойынша умытып болмаган.
«Половецкая луна» деген журналда Зухрадынъ акында С.Рахмедовтынъ эм Ф.Сидахметовадынъ макаласын кайта-кайта окыйман. «Ногай халкымыздынъ неше зейинли инсанлары тайып кетти
аргы дуныяга. Сол заттан Алла Зухрады сакласын».
Оькинишке, сакламады.
Зухрадынъ йырларын суьемен. Оьзи бар заманда да, концертлерине баратаган эдим, ол ана тилинде йырлап басласа, сейирге калатаган эдим – не ярасык, бай бизим ногай тилимиз.
Данъылымнынъ билбили… соьнип кетти яшавынъ. Тек соьнмеди бизим юреклеримизде сенинъ яндырган отынъ.
«… Аявлы Зухрам, сенинъ кеткенинъ меним яшавымда энъ де авыр, энъ де уьйкен кайгы. Меним коьзлерим яска толады, меним юрегимди кайгы
басады. Оьтер йыллар, яшав берген оьмирди мен де яшарман. Ким биледи, узак болар ма яшав йолларым яде болса санавлы ма куьнлерим. Калдырарман ма оьзимнен сонъ ыз, билмеймен, тек сени умытып болмаякпан. Яткан еринъ ярык болсын, Зухра…
21.12.1993 й.»
Бу сыдыраларды мен коьп заманларда язганман.
Тек аьли де туьсиме энеди кишкей Зухра, уйкымды боьлип, навасыз кешелерди коьбейтип. Эм ятлав болып тоьгиледи ойларым.
Туьн ортасы. Уйкламайман.
Ялгызлыктынъ кешелери навасыз.
Астакырын юлдызлар ман соьйлесемен,
Ама олар уьндемейди, эш мага муьсиревсиз.
Сол калкыган юлдызлардынъ бириси
Зухра, сен ме? Куьлемсиреп карашы,
Келип конып меним йылы аяма
Ногайымнынъ сыйлы йырын йырлашы.
...Уьндемейди коькте ярык юлдызлар....
Шилле айында энген бу дуныяга Зухра. Куьннинъ коьзи йылытады ерди, нурларын шашып.
Сенинъ йырларынъ сол нурлардай болып, йылыта-
ды бизим юреклерди. Кайдай эди ойларынъ, аявсыз
аьжел сага колларын созганда, ким туьсти эсинъе – дуныядан эрте кешип кеткен атанъ ма, кешелерде сени ойлап уйкысын боьлген ананъ ма, ялгыз аптенъ
эм аданасларынъ ма? Не коьринди сол заманда коьз
алдынъа – йырланмай калган йырларынъ ма? Айтшы, Зухра…
Тагы да келеди Зухра туьслериме… ойнаган кувыршаклардынъ арасыннан энъ де ийгисин алып кетеди. Меним яшавымнынъ энъ ийгиси кеткен сени мен косылып – балалыгым. Эсимде калды
сенинъ сыпатынъ, кулагыма шалынады сенинъ йырларынъ. Сен – меним бала шагым. Меним юрегимнинъ янында урады сенинъ юрегинъ, мага сенинъ куьшинъди, эркинъди берип.
Йиберилмеген хатлар… мен буьгуьн яшавымнынъ бир де тийилмеген бетлерин саламан сенинъ алдынъа, аявлы окувшы, юрегиме ювык аьдемнинъ
акында язып.
Эртенълик. Уйкламайман.
Шоьллигимнинъ танъы айлак ярасык:
Туьрли-туьрли сеслери мен занъырап, Сарнaйдылаp данъылымнынъ куслары.
Сол ярасык куслардынъ бириси
Зухра, сен ме? 

Соьзлериме тынълашы,
Боз торгайдай келип меним касыма
Энъ суьйикли йырынъды йырлашы.
...Тынып кaлды, сарнамайды куслар да...
Эртенъликте йырын йырлар бозторгай.
Кешелерде шыгар коькте юлдызлар.
Яланъаяк бала шакка аькетип,
Ятлав болып шашылады бу ойлар.
Куьзде кете йылы якка кырлувлар,
Кырлув болып сен де кеттинъ йыракка.
Йырлаганда шоьллигимнинъ яслары,
Ак кырлувдай кайтасынъ сен язлыкта.
Барады алдыга яшав, сол яшавдынъ кыйынлыгын да, тынышлыгын да оьтемиз. Юрегим дертке
толса, яшав ян-яктан урса, энди меним яныма парахатлык бир де энмес деп ойлаганда, Зухрадынъ Казтуган Тиленши улы йырын тынълайман. Мынълаган ногайымнынъ тарихи коьз алдымнан оьтеди,
сол куьшли сести эситкенде, юрегиме парахатлык
энеди, куьш аламан сол сестен эм яшавдынъ баьри
кыйынлыгын оьтпеге болаягымды анълайман.
Г.Бекмуратова.
Суьвретте: З.Шандиева.